Ҷумъабой Азизқулов: 90 сол дар назарам 90 рӯз ҳам наметобад
![Ҷумъабой Азизқулов: 90 сол дар назарам 90 рӯз ҳам наметобад](https://navisandagan.tj/tj/wp-content/uploads/2024/06/j-azizкulov.jpg)
Ба муносибати 90-солагии адабиётшинос ва тарҷумон
Ин мусоҳиба чанд рӯз қабл аз фавти адабиётшинос, муҳаққиқ, мунаққид, мутарҷим ва олими шинохта Ҷумъабой Азизқулов сурат гирифта буд. Дар ин мусоҳиба роҷеъ ба адабиётшиносӣ, ҳунари тарҷумонӣ ва шахсияту осори Ҷумъабой Азизқулов сухан рафтааст.
– Устод, нақши волидонро дар ташаккули шахсияти худ чӣ андоза меҳисобед?
– Падару модарам деҳқононе хокпош беш набуданд. Лек барои соҳибмаърифат гардонидани фарзандони худ тамоми шароитро муҳайё месохтанд.
Ва агар нақши ҳамсарро дар ташаккули шахсияти эҷодии ман дар назар дошта бошед, ӯ эҷодкор ҳам набуд, бо эҷод пайвандӣ ҳам надошт. Ҳамсарам як бонуи кӯҳистонӣ буд (руҳаш шод!). Аз раванди фаъолияти ман чизе фаҳм намекард. Аммо бисёр ҳалим буд ва агарчи интеллигент набуд, соҳибхоназане бафарҳанг буд. Хеле дар раванди фаъолияти ман мусоидат мекард.
– Риштаи пайванди худро бо шахсиятҳои варзидаи илму адаб чӣ гуна дарёфтед ва аз ин пештар, таваҷҷуҳи Шумо ба адабиёти классик ва адабиёти муосир чӣ тавр буд?
– Омӯзиши адабиёти классикӣ аз оғози таҳсил дар донишгоҳ васеътар шуд. Дар ёд дорам, вақте кори дипломиамро аз “Бӯстон”-и Саъдӣ навиштам, муаллим Ҳусейнзода хонда, хеле шод гаштанд ва маро ба ин самт роҳнамоӣ кардаву оварда ҳам ин бузургвор буданд.
Вале ҳине ба Пажуҳишгоҳи забон ва адабиёт омадам, дар қисмати адабиёти муосир фаъолиятамро ба роҳ мондам. Муддате ин ҷо будам. Баъд ба Маскав барои такмили ихтисос ва ҳимояи рисолаи номзадӣ рахти сафар бастам. Муаллим Шукуров, ки роҳбари илмӣ буданд, гуфтанд, мавзуе барои ҳимоя пешниҳод кунед.
Аз адабиёти муосир “Ҳаёт ва эҷодиёти Ҳамдӣ”-ро пешниҳод кардам, ки дар омади гап, он замону ин замон дар Тоҷикистон ва берун аз он ҳамдишинос набуду то ба ҳол нест.
Вале муаллим Шукуров гуфтанд:
– Ҳамдӣ ҷонро дар ҷавонӣ ба ҳақ супурд, эҷодиёташ кам аст, натиҷае ба бор намедиҳад.
Хулоса, баъдан дар мавзуи “Синдбоднома”-и Заҳирии Самарқандӣ” соли 1974 рисолаи номзадӣ ҳимоя кардам.
– Шумо Айнишинос низ ҳастед. Устод Айнӣ, ба гуфти худашон, “чорчӯбаи назм тангӣ карду” ба наср гузаштанд. Гуфта метавонед, ки ин шарофат бо кадом бартариятҳо маҳз ба устод Айнӣ насиб гардид?
– Хусусият ва бартарии устод Айнӣ ин аст, ки фарзанди замон буданд ва равиши замонро хеле хуб ҳис мекарданд. Хуб дарк намуда буданд, ки он чи замона талаб дорад, дар доираи назм ғунҷонда намешавад, ё мебояд “Шоҳнома”-е дигар навишт ва ё роҳ дигар кард.
– Мегӯянд, дар таълифи адабиёти тоҷик, махсусан адабиёти даврони муосир нақши адибону нависандагони бурунмарзӣ хеле афзун аст. Шумо дар ин боб чӣ гуфтанӣ доред?
– Бале, илму адаби замони шуравии тоҷикро Ҳукумати Советӣ ба қолаб даровард. Хидмати ин ҳукумат дар раванди рушди адабиёти кулли мамолики шуравӣ нозудуданист. Аммо нақши фарзонафарзандони замон ҳам хеле афзун аст. Агар мо худ чизе намебудем, ҳеҷ шахсе ва ҳеҷ ҳукумате аз мо чизе сохта наметавонист.
– Солҳо шогирдии Муҳаммад Осимиро кардед ва шарафи ҳамнишинии эшонро доред. Нақши ӯро ҳамчун роҳбар чӣ гуна арзёбӣ мекунед?
– Ба андешаи банда, шуҳрат ва мавқеву маърифати академик Осимӣ беҳисоб буду ҳаст. Зиндаёд бо мамониати зиёде аз ҷониби аъзои академия ба курсии роҳбарии Академияи илмҳо нишаста буд, вале бо мурури замон ҳама дарёфтанд, ки Осимӣ роҳбари сазовор ва арзандаи ин муассисаи илмӣ мебошад. Вай марди кордону тараққихоҳе буд.
Академик Осимӣ ғамхору пуштибони забон ва фарҳанги миллӣ буд. Ин ҷиҳати фаъолияташ дар кори Кумитаи истилоҳот, ки раисиашро ба уҳда дошту банда низ узви раёсати он будам, хеле зиёд эҳсос мегардид. Устод ягонагии забони форсиро дар се кишвари ҳамзабону шарикфарҳанг ҷонибдорӣ мекард.
Шабу рӯз дар фикр ва ғами фарҳанги миллат буд.
– Дар бораи Ҷумъа Одина чӣ назар доред?
– Ҷумъабой ғурури баланд дошт ва назди ҳеҷ кас сар хам намекард. Яъне мисли падараш буд.
Китоби нотамоми Ҷумъа Одина “Искандари Мақдунӣ” баъди зиндагиро падруд гуфтани муаллифаш дар яке аз шумораҳои маҷаллаи “Садои Шарқ” чоп шуду маро дар ҳайрат гузошт. Зеро, аз гуфти худаш, аз замоне ки доир ба ин ҷаҳонгир асаре навиштан дар майнааш мечархидааст, фурсати зиёде нагузашта буд. Вай ин корро бо ҳама моҷароҳои вобаста ба романи «Гузашти айём» рухдода, мутародиф пеш мебурдааст. Вале сар карду ба поён расонда натавонист. Ҳол он ки Убайд Раҷаб мегуфт, ки Ҷумъа Одина эпопеяи «Искандари Мақдунӣ»-ро нияти дар 5 китоб ба поён расондан доштааст. Зинда мебуд… Гар замона ба оқилон умр медод, адабиёт ба кайҳон мерасид…
– Фаъолияти Шумо аз муҳаққиқӣ ба мутарҷимӣ пайванд мехӯрад. Чӣ Шуморо ба ин савқ дод?
– Дар замони Шуравӣ нашриётҳо барои тарҷума музди хуб медоданд ва сабаби ҷон коҳонида, ба ин кор машғул шудани тарҷумонҳои шинохтаву адибони бонуфуз ҳам ҳамин буд.
Ман, ки аз ибтидои солҳои 70-уми асри гузашта ба тарҷумонӣ машғул ҳастам, дар доираҳои табъу нашр эътироф гардида будам ва ҳам аз идораи маҷаллаи «Садои Шарқ» ва ҳам нашриётҳои «Ирфон», «Маориф» ва баъдтар «Адиб» барои тарҷума бемалол китоб мегирифтам, зеро он вақт нашриёт ба ҳар кас китоб намедод. Тарҷумаи “асарҳои табъи дил” машғулияти иловагии писандидаам буд.
Дар он солҳо асар, ки ба дасти шоистагон барои тарҷума мерасид, ба сифати баланд тарҷумаву баргардон мешуд ва хонанда базавқ мехонд. Бубинед, асарҳои тарҷумавии солҳои 50-80-ум чӣ гуна хонанда доранд.
– Ба навиштани тақриз, нақду баррасӣ ҳам пардохта будед, фаъолияти матншиносиатон ҳам густарда аст. Буданд ҳолатҳое, ки назари Шумо мавриди қабули интиқодшудагон қарор намегирифт?
– Албатта. Аммо ҳама вақт мекӯшидам, то норасоиву нуктаҳои маҳини бархаторафтаро баргирифта, далелнок кунам, ки худро дар назди интиқодшуда муҳофизат карда тавонам.
Чун пурсидед, воқеаеро ба шумо ҳикоят кунам: соли 1986 дар шумораҳои 10 ва 11-и маҷаллаи «Садои Шарқ» романи «Фирдавсӣ»-и устод Улуғзода ба чоп расид. Хондам, эродҳои зиёде пайдо шуд. Назди муаллимам Муҳаммадҷон Шукуров рафта, ибрози андеша кардам.
Он кас гуфтанд:
– Оре, эродҳоят ҷиддӣ будаанд, ба худи нависанда гӯй.
Гуфтам:
– Мегӯянд, ки он кас мағруру назарбаланданд, мабодо боиси ранҷишашон шавад.
Гуфтанд:
– Не, ба гапи маъқул гӯш медиҳанд.
Аз хонаи муаллим Шукуров занг зада, матлабро баён кардам. Улуғзода гуфтанд:
– Хуб шудааст, фардо соати шаши бегоҳ, вале на бештар аз як соат вақт дорам.
Дар соати ваъдагӣ ҳозир шудам. Дар ибтидои суҳбат пай бурдам, ки аз рӯи одоб ба гапам гӯш дода истодаанд. Лекин ду-се эроди қавитар ба миён омада буд, ки сар боло карданду гуфтанд:
– Сабр кунед.
Бархостанд, дафтар оварданд, айнак ба чашм гузоштанду ба забон омаданд:
– Аз ибтидо сар кунед.
Ман саҳифа ба саҳифа андешаҳоямро ба миён гузоштам, он кас эроду далелҳои маро сабт карданд, ки як дафтари мактабӣ пур шуд. Даме суҳбат ба поён расид, дидам, соат қариби даҳ аст.
Ҷое буд, ки ба осонӣ розӣ намешуданд, вале дар муқобили далелҳо сар мефуроварданд. Масалан, ба ибораи «ароз кардан» эрод гирифтам, ки аз ҳад лаҳҷагист. Гуфтанд:
– Ин калимаро хуш дорам, тобиши маъноиаш баланд аст.
Гуфтам:
– Шумо итминон доред, ки дар асри Х, дар замони Фирдавсӣ ҳам ин ибора роиҷ буда бошад (шакли дурусти адабии ароз – эъроз аст).
– Шуд, – табассум кардаву гуфтанд.
Романи «Фирдавсӣ»-ро соли 1988 нашриёти «Адиб» чоп кард. Дидам, ислоҳ кардаанд (дар маҷалла «ароз мекунад» буд, дар китоб «меситезад» шудааст).
– Боре аз тақризи навиштаи худ пушаймон шудаед?
– Не. Ҳеҷ вақт пушаймон нашудаам.
– Беҳтарин асаре, ки тарҷума кардаед?
– Ярослав Гашек, “Саргузашти сарбози чолок”. Ин асар беҳтарин асари ҷаҳонӣ ва писандидатарин тарҷумаи банда аст.
– Тасҳеҳу баргардони машҳуртарин китобҳои олам, ба мисли “Самаки айёр”, “Саҳеҳ-ал-Бухорӣ”, “Се мушкетёр” ва даҳҳои дигар ба қалами Шумо тааллуқ доранд. Ва, аслан, агар аз ин се асари алоҳида бигӯем, се нигоҳ, се жанр, се самтро дар бар гирифтаанд. Мушкилие набуд?
– Бале, аз нигоҳи жанру усули баён се хатти алоҳидаанд, аммо ба оне ки донандаи хуби забон аст, мушкилӣ бошад ҳам, кам аст. Огоҳии хуби забон ва тобишҳову гӯйиши он ба кори мутарҷиму мусаҳҳеҳ хеле осонӣ меорад.
– Аз адабиёти замони истиқлол чӣ андоза воқиф ҳастед?
– Хуб воқиф нестам. Он чӣ ба дастам мерасад, мутолиа мекунам, аммо дигар қувваи ҷустуҷӯи китобро надорам.
– Дар умри гузашта сахтӣ кашидаед?
– Давраи ҷавониам ба беморӣ гузашт.
– Бузургтарин дарсе, ки дар тули умр бардоштед?
– Чунон зиндагӣ бинмо, ки аз паси тобутат душманат низ бигиряд.
– Бузургтарин шоир аз назари Шумо?
– Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Мавлавӣ, Саъдӣ, Ҳофиз…
– Буданд лаҳзаҳое дар зиндагӣ, ки мехоҳед фаромӯшашон кунед?
– Лаҳзаҳое буданд, ки ба тарбияи фарзанд кам камар бастам. Ва имрӯз ду писари ман, гарчанде дар ҷомеа мавқеи хешро ёфтанд, аммо китоб намехонанд… Кош мешуд, ки бар гузашта рафтаву меҳри китобро бар қалби фарзандонам сахттар ҷой медодам.
– Дар танҳоиҳо ба чӣ меандешед?
– Бар гузашти айём…
– Дар инсон чиро меписандед?
– Ростгӯиву ростқавлиро.
– Аз чӣ нафрат доред?
– Аз одамони демагог, ки аз худ фозил метарошанд.
–Лаҳзаҳое буданд, ки аз худ хаста шуда бошед?
– Аз Худои таоло шукргузору розӣ ҳастам, ки ба банда рӯзгори нағз дод. Ҳар чизе, ки мехостам, ба даст овардам, ҳар коре, ки дар тавонам буд, ба сомон расонидам. Буданд ошуфтаҳолиҳо, лек бо дидани самараи кор ҳамаи он бартараф мегардид.
Аммо таафссуф мехӯрам, ки имрӯз коре карда наметавонам, қалам бардошта наметавонам, китоб хонда наметавонам.
–Орзуе доред, ки то ҳол амалӣ нашудааст?
– Ду орзу: яке мехостам хотиротамро гулчин намуда, дар ҳаҷми 4 китоб ёддоштҳо бинависам; ва дигарӣ луғатномаи форсӣ омода созам, ки оригинал бошад; Аммо ҳазорон афсус, ки дигар бар сари мизи корӣ нишаста наметавонам…
– Имрӯз ба чӣ меандешед?
– Имрӯз? Аз бебақоии умр: 90 сол умр дидам, лек чун ба пас менигарам, 90 рӯз наметобад…
Мусоҳиб Меҳрофари Наҷиб