Вопасин ғазали Мавлоно (Нақди таърихии ривояти «Рав, сар бинеҳ ба болин»)

 Ба муносибати Рӯзи Мавлоно

 Дар миёни ҳазорҳо байти Мавлоно баъзе шеърҳо на танҳо бо зебоии худ, балки бо қиссае, ки гирди онҳо ба вуҷуд омадааст, зиндагӣ мекунанд. Ғазали машҳури «Рав, сар бинеҳ ба болин, танҳо маро раҳо кун, Тарки мани хароби шабгарди мубтало кун» аз ҳамин гуна шеърҳост. Садсолаҳо ин ғазалро ҳамчун сухани вопасини Мавлоно хондаанд. Гӯё шоири бузург дар рӯзҳои охири зиндагӣ, вақте беморӣ ӯро аз пой афканда буд, ин суханонро ба писараш Султон Валад гуфтааст. Писар шабу рӯз дар канори бистари падар бедор будааст. Мавлоно ранҷу хастагии ӯро дида, гуфтааст: «Бирав, сар бар болин бигузор, маро танҳо мон». Ва ҳамин ҷумлаи одии падарона ногаҳон ба шеър табдил ёфтааст.

Саҳна чунон зинда, чунон инсонӣ ва чунон мувофиқ ба матлаи ғазал аст, ки хонанда ба осонӣ ба он бовар мекунад. Падари бемор, писари хаста, шаби дароз, Ҳусомуддини Чалабӣ дар канори онҳо ва ғазале, ки гӯё дар марзи зиндагӣ ва марг аз забони Мавлоно мерезад. Шамсуддин Аҳмади Афлокӣ дар «Маноқиб-ул-орифин» ҳамин саҳнаро нақл мекунад ва ғазалро вопасин ғазали Мавлоно меномад.

Аммо як пурсиши сода ҳамаи ин оромии ривоятро ба ҳам мезанад: мо аз куҷо медонем, ки воқеа маҳз ҳамин гуна рӯй додааст?

Ин пурсиш на барои рад кардани ривоят аст ва на барои кам кардани ҷозибаи он. Баръакс, ҳар қадар Мавлоно барои мо азизтар бошад, ҳамон қадар бояд миёни он чи сарчашма мегӯяд ва он чи воқеан рух додааст, фарқ бигузорем.

Се ҷумла дар зоҳир ба ҳам монанданд, аммо аз замин то осмон фарқ доранд. Якум, Афлокӣ мегӯяд, ки Мавлоно ин ғазалро дар бемории охири худ сурудааст. Инро бо итминон метавон гуфт, зеро матни Афлокӣ дар даст ҳаст. Дувум, Мавлоно воқеан ғазалро дар ҳамон рӯзҳои беморӣ сурудааст. Ин аллакай як иддаои таърихист. Севум, ин воқеан охирин ғазали Мавлоно будааст. Исботи ин сухан аз ҳама мушкилтар аст, зеро барои чунин ҳукм бояд бидонем, ки ғазалҳои охири умри ӯ бо чӣ тартиб суруда шудаанд. «Девони Шамс» чунин тақвими рӯз ба рӯзи эҷоди шеърҳоро дар ихтиёри мо намегузорад. Рақами 2039 ҳам танҳо ҷойи ғазал дар тасҳеҳи Бадеуззамон Фурӯзонфар аст, на санаи сурудани он.

Пас беҳтар аст ба ҷои он ки зуд бигӯем «охирин ғазали Мавлоно», каме ба ақиб баргардем ва бибинем, худи ин қисса аз куҷо оғоз шудааст.

Куҳантарин манбае, ки аз вафоти Мавлоно сухан мегӯяд, асари писараш Султон Валад мебошад. Ин нукта хеле муҳим аст, зеро дар ривояти Афлокӣ маҳз Султон Валад шахсест, ки шаб дар канори падар нишаста ва Мавлоно ба ӯ мегӯяд: «Рав, сар бинеҳ ба болин…». Агар чунин саҳна дар хотираи писар бисёр муҳим буда бошад, табиист, ки мо мехоҳем бибинем, ӯ худ аз он чӣ мегӯяд. Аммо Султон Валад ин ҳодисаро нақл намекунад.

Дар «Ибтидонома» аз марги падар, аз сӯги мардум, аз таъсири амиқи ин фоҷиа бар атрофиён сухан меравад. Вале аз он шаби машҳур, аз хастагии Султон Валад, аз тавсияи падар ба хобидан, аз сурудани ҳамин ғазал ва аз навиштани он ба дасти Ҳусомуддин хабаре нест.

Албатта, набудани ҳикоят маънои онро надорад, ки воқеа рӯй надодааст. Ҳеч муаррих тамоми ҷузъиёти зиндагиро сабт намекунад. Писар ҳам метавонист чизеро ногуфта гузорад. Аммо ҳамин сукут моро водор мекунад, ки каме эҳтиёт кунем. Мо дигар наметавонем ривояти Афлокиро бе пурсиш ҳамчун акси дақиқи воқеа қабул намоем.

Дар «Рисолаи Сипаҳсолор» манзараи рӯзҳои охири Мавлоно тафсилоти бештар пайдо мекунад. Аз заминларза, аз нишонаҳои наздик шудани марг, аз огоҳии Мавлоно аз поёни умр сухан меравад. Фазо тадриҷан ба фазои маноқибӣ табдил меёбад, табиат низ аз рафтани ориф хабар медиҳад, замин меларзад, нишонаҳо пеш аз воқеа падид меоянд. Аммо дар ин ҷо ҳам далели боэътимоде надорем, ки ғазали «Рав, сар бинеҳ ба болин» ба ҳамин рӯзҳо пайваст шуда бошад.

Танҳо дар Афлокӣ қисса шакли комили худро пайдо мекунад. Бемории Мавлоно ҳаст. Султон Валад ҳаст. Бехобии ӯ ҳаст. Тавсияи падар ҳаст. Ҳусомуддин ҳаст. Ғазал ҳаст. Ва муҳимтар аз ҳама, ҷумлаи ҳалкунанда ҳам ҳаст: ин вопасин ғазали Мавлоност.

Ҳамин ҷо асрори ривоят оғоз мешавад. Шояд Афлокӣ хотираи воқеаеро ҳифз кардааст, ки даҳсолаҳо дар миёни хонадон ва муридони Мавлоно аз забон ба забон мегашт. Ин комилан мумкин аст, вале имкони дигар низ ҳаст. Шояд ривоят бо гузашти замон тафсил ёфта, баъзе пораҳои парокандаи хотира ва баъзе байтҳои шеър дар як саҳнаи ягона ба ҳам пайваста бошанд.

Барои фаҳмидани ин нукта бояд чанд лаҳза Афлокиро канор гузорем ва худи ғазалро бихонем. Байти аввал, бешубҳа, бо қиссаи бистари беморӣ аҷиб мувофиқ меояд:

Рав, сар бинеҳ ба болин, танҳо маро раҳо кун,
Тарки мани хароби шабгарди мубтало кун.

Агар мо қаблан донем, ки Мавлоно бемор аст ва Султон Валад шабҳо дар канори ӯ бедор мемонад, ҳама чиз ҷойи худро пайдо мекунад. «Болин» бистари хоб мешавад, «танҳо маро раҳо кун» сухани падари бемор, «шабгард» инсоне, ки шабро бо ранҷу бедорӣ ба сар мебарад.

Аммо шеър дар ҳамин байт намемонад. Байти баъдӣ мегӯяд:

Моему мавҷи савдо, шаб то ба рӯз танҳо,
Хоҳӣ, биё бибахшо, хоҳӣ, бирав ҷафо кун.

Ин ҷо дигар пурсиш пайдо мешавад.

Мавлоно ба кӣ мегӯяд: «Хоҳӣ биё бибахшо, хоҳӣ бирав ҷафо кун»? Оё ҳанӯз сухан бо Султон Валад аст? «Ҷафо кардан», «бахшидан», омадану рафтани ихтиёрии мухотаб бештар моро ба забони ошиқона мебарад. Мухотаб тадриҷан аз писари воқеии канори бистар дур мешавад ва ба «ту»-и асроромези ғазали ошиқона табдил меёбад.

Ин яке аз хусусиятҳои шеър аст. Шеър метавонад аз як воқеаи бисёр хусусӣ оғоз шавад, вале баъди як мисраъ аз он фаротар равад. Шояд Мавлоно воқеан ба писараш гуфта бошад «бирав бихоб», аммо шеър баъд аз ҳамин лаҳза дигар танҳо бо Султон Валад сухан нагӯяд. Мухотаби зиндагӣ метавонад як кас бошад ва мухотаби шеър касе дигар.

Сипас Мавлоно мегӯяд:

Аз ман гурез, то ту ҳам дар бало наяфтӣ,
Бигзин раҳи саломат, тарки раҳи бало кун.

Агар мо ҳанӯз дар ҳуҷраи бемор бимонем, «бало» метавонад беморӣ бошад ва «раҳи саломат» дур шудан аз бемор. Аммо хонандаи шеъри Мавлоно медонад, ки «саломат» ва «бало» дар ҷаҳони ӯ танҳо маънои тандурустӣ ва бемориро надоранд. Роҳи ишқ худ роҳи балост. Ошиқ аз соҳили амн берун меравад. Касе, ки саломат мехоҳад, беҳтар аст ба ин роҳ қадам нагузорад.

Чанд байт баъд ин маъно равшантар мешавад:

Дардест, ғайри мурдан онро даво набошад,
Пас ман чи гуна гӯям, к-ин дардро даво кун.

Ин байтро бисёриҳо нишонаи ошкори наздик шудани марги Мавлоно донистаанд. «Дард», «даво», «мурдан» – се вожае, ки дар паҳлуи бистари бемор маънои бисёр равшан пайдо мекунанд.

Аммо дар шеъри ошиқона «дарде, ки ҷуз мурдан даво надорад», пеш аз ҳама, метавонад дарди ишқ бошад.

Ин сухани касест, ки дигар табобати одӣ намехоҳад, зеро дарди ӯ аз ҷинси бемории бадан нест. Пас байт метавонад бо марги ҷисмонӣ ҳамсадо бошад, аммо худи байт ба мо намегӯяд, ки шоир ҳатман дар соатҳои охири умр қарор дошт.

Боз ҳам ҷолибтар байти дигар аст:

Дар хоб дӯш пире дар кӯйи ишқ дидам,
Бо даст ишоратам кард, ки азм сӯйи мо кун.

Агар қиссаи Афлокӣ дар зеҳни мо бошад, ин «азм сӯйи мо кун» қариб ба даъвати ҷаҳони дигар монанд мешавад. Гӯё пири ғайбӣ аз он сӯ Мавлоноро мехонад: вақти рафтан расид.

Аммо Мавлоно худаш мегӯяд, он пирро дар куҷо дидааст: «дар кӯйи ишқ». На дар гӯристон, на дар ҷаҳони мурдагон, на дар саҳнаи қиёмат. Дар кӯйи ишқ. Ва байти баъдӣ ҳар гуна шитобро барои маргмеҳвар хондани шеър боз ҳам душвортар мекунад:

Гар аждаҳост бар раҳ, ишқест чун зумуррад,
Аз барқи ин зумуррад, ҳин, дафъи аждаҳо кун.

Пас роҳе ҳаст. Дар ин роҳ аждаҳо ҳаст. Ва неруе, ки аждаҳоро мағлуб мекунад, ишқ аст. Мо акнун дигар танҳо дар назди бистари бемор нестем. Ба ҷаҳони маъмулии Мавлоно ворид шудаем: ҷаҳон ҳамчун роҳ, ишқ ҳамчун неру, бало ҳамчун озмоиш, пир ҳамчун роҳнамо ва раҳоӣ аз худ ҳамчун мақсади сафар. Ҳатто вожаи ниҳоии муҳимми ғазал «марг» нест, «бехудӣ» аст: «Бас кун, ки бехудам ман…».

Ҳаракати ғазал аз «болин» ба «бехудӣ» мерасад. Аз шаб ба савдо, аз савдо ба ҷафо, аз ҷафо ба бало, аз бало ба кӯйи ишқ, аз он ҷо ба пири роҳнамо ва сипас ба зумурради ишқ. Ин сафарро агар танҳо ба бемории ҷисмонӣ фурӯ барем, бахши бузурге аз шеъри Мавлоноро аз даст медиҳем.

Франклин Луис аз ҳамин гуна нишонаҳо ба хулосаи дигар майл мекунад. Ба назари ӯ, фазои ғазал бештар бо андуҳи Мавлоно пас аз ғайбати Шамс созгор аст. Воқеан, «мавҷи савдо», танҳоии шабона, ҷафо, дард ва интизори омадану рафтани мухотаб метавонанд моро ба ёди Шамс биёранд.

Аммо дар ин ҷо ҳам бояд ҳамон эҳтиётеро нигоҳ дорем, ки нисбат ба Афлокӣ доштем. Агар «болин» ва «мурдан» барои исботи бистари марг кофӣ набошанд, «савдо» ва «ҷафо» ҳам барои исботи он ки ғазал ҳатман баъди ғайбати Шамс суруда шудааст, кофӣ нестанд. Номи Шамс дар ғазал нест. Санае нест. Ҳодисаи мушаххасе нест, ки ба мо иҷозат диҳад онро ба соли муайян бибарем. Пас, чӣ боқӣ мемонад? Як асрори бисёр зебо.

Шояд ривояти Афлокӣ дуруст бошад. Шояд Мавлоно воқеан дар шабҳои охири умр ба писари хастааш нигоҳ карда, бо меҳрубонӣ гуфта бошад: «Рав, сар бинеҳ ба болин». Шояд ҳамин ҷумла дар ҳамон лаҳза ба ғазал табдил ёфта бошад. Шояд Ҳусомуддин онро навишта бошад ва хотираи он шаб дар ҳалқаи мавлавиён то замони Афлокӣ расида бошад.

Аммо эҳтимоли дигарро ҳам наметавон баст. Шояд ғазал пештар вуҷуд дошт. Шояд матлаи бисёр зиндаи он, ҳамроҳ бо вожаҳои «дард», «мурдан» ва «азм сӯйи мо кун», бо ривоятҳои рӯзҳои охири Мавлоно ба таври табиӣ пайваст шуд. Ва шояд бо гузашти солҳо шеър ва зиндагинома чунон дар ҳам омехтанд, ки дигар ҷудо кардани яке аз дигаре душвор гардид.

Ин ҷо масъала дигар танҳо «охирин ғазал буд ё набуд?» нест. Масъала ҷолибтар мешавад: чӣ гуна як шеър соҳиби зиндагинома мегардад?

Ҳар шеър, баъд аз он ки аз дасти шоир берун шуд, зиндагии дувуме оғоз мекунад. Хонандагон онро ба ҳодисаҳо мепайванданд, шарҳ медиҳанд, нақл мекунанд, ба дигарон мерасонанд.

Гоҳ зиндагиномаи шоир ба фаҳмидани шеър ёрӣ медиҳад. Гоҳ баръакс, худи шеър ба сохтани зиндагиномаи шоир кумак мекунад. «Рав, сар бинеҳ ба болин» шояд намунаи нодири ҳамин раванди дуҷониба бошад.

Ривояти Афлокӣ садсолаҳо тарзи хондани моро тағйир додааст. Касе ки пеш аз хондани ғазал мешунавад «ин охирин шеъри Мавлоност», дигар «болин»-ро мисли хонандаи бехабар намехонад. Болин фавран бистари марг мешавад. «Танҳо маро раҳо кун» ранги видоъ мегирад. «Мурдан» ба марги наздик ишора мекунад. «Азм сӯйи мо кун» садои фарохон аз ҷаҳони дигар мешавад.

Аммо агар барои чанд дақиқа ин ривоятро фаромӯш кунем ва танҳо ба худи шеър гӯш диҳем, садои дигаре ҳам мешунавем. Садои ишқ. Садои ошиқе, ки аз «саломат» мегурезад ва «бало»-ро интихоб мекунад. Садои мусофире, ки ба «кӯйи ишқ» мехонад. Садои касе, ки аждаҳои роҳро бо зумурради ишқ мағлуб кардан мехоҳад ва дар анҷом ба «бехудӣ» мерасад.

Шояд ҷозибаи бузурги ғазал маҳз дар ҳамин дугунагӣ бошад. Мо метавонем онро чун сухани марде дар остонаи марг бихонем ва ҳамзамон чун сухани ошиқе, ки мехоҳад аз марзи худ бигзарад. Дар ҷаҳони Мавлоно ин ду маъно ҳатто он қадар аз ҳам дур нестанд. Марг барои ӯ на ҳамеша поёни зиндагӣ, балки гоҳ рамзи гузаштан аз «ман», аз маҳдудияти худ ва расидан ба вуҷуди дигар аст.

Ба ҳамин сабаб эҳтимол муносибтарин ном барои ин шеър на «охирин ғазали Мавлоно», балки «ғазали машҳур ба вопасин ғазали Мавлоно» бошад. Ин таъбир ҳам эҳтироми ривояти куҳанро нигоҳ медорад ва ҳам чизеро, ки ҳанӯз исбот нашудааст, ба ҳақиқати қатъӣ табдил намедиҳад.

Ва шояд барои ёд кардани Мавлоно дар рӯзи зодрӯзаш ҳамин беҳтарин дарс бошад. Мо аз ӯ танҳо шеър ба мерос нагирифтаем. Мо тарзи дигаре барои пурсиш кардан, дидан ва шубҳа кардан ба маъноҳои омода гирифтаем. Шеъри ӯ баъд аз ҳафтсад сол ҳам моро маҷбур мекунад, ки аз маънои аввал нагузарем, балки ба паси он назар кунем.

Оё «Рав, сар бинеҳ ба болин» воқеан охирин ғазали Мавлоно аст?

Касе инро собит карда наметавонад.

Аммо маълум аст, ки ин ғазал баъд аз Мавлоно зиндагии тулонии дигаре оғоз кард. Ба он қиссае пайваст, қисса ба хотира табдил ёфт, хотира ба таърих роҳ ёфт ва таърих ба тарзи хондани шеър таъсир гузошт.

Аз ин рӯ, шояд пурсиши ҷолибтар дигар ин набошад, ки Мавлоно ин ғазалро дар кадом шаб суруд? Пурсиши ҷолибтар ин аст: чӣ гуна як ғазал тавонист барои садсолаҳо ба садои видои Мавлоно табдил ёбад?

Ва шояд сарнавишти ҳамин ғазал худ намунаи равшани зиндагии осори Мавлоно бошад. Мо бо итминон гуфта наметавонем, ки «Рав, сар бинеҳ ба болин» воқеан вопасин ғазали ӯст, аммо медонем, ки дар тули асрҳо ҳамчун вопасин сухани ӯ хонда шуда, аз ҳар давру замон маънои тоза гирифтааст. Ҳар насл бо пурсишҳо ва ниёзҳои худ ба ин ғазал бармегардад ва онро аз нав мефаҳмад. Шояд бузургии Мавлоно низ дар ҳамин бошад.

Ҳафтсаду панҷоҳу се сол аз рафтани шоир гузаштааст, аммо гуфтугӯи шеъри ӯ бо ҷаҳон ҳанӯз идома дорад.

Мо имрӯз ҳам намедонем, ки ин воқеан вопасин ғазали Мавлоно буд ё не, аммо медонем, ки вопасин сухани ӯ ҳанӯз гуфта нашудааст.

Шодимуҳаммад Суфизода