• Email: Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.
  • Tel: (+992 37) 224-57-37 | (+992 37) 224-57-67

МИЛЛАТСӮЗОН ВА МИЛЛАТСОЗОН

 

Халқи тоҷик аз қадимтарин мардумони соҳибтамаддуни ҷаҳон буда, ба зумраи халқҳое дохил аст, ки нахустин давлати мутамаддини башариро ба миён овардаанд. Вале борҳо бо таъсири душманон давлатҳои сохтааш аз байн рафтаанд.  Ҳамин аст, ки дар тўли таърих давлати Ҳахоманишиён ба дасти Искандари юнонӣ ва давлати Сосониён ба дасти арабҳо, давлати Сомониён ба дасти туркҳо аз байн рафтаанд. Дар тўли  асрҳо миллати мо фақат месохт, обод мекард, вале душманонаш хароб мекарданд, дороияшро ғорат менамуданд, аз сари мардум калламанораҳо месохтанд. Вале иродаи қавию созанда, фарҳанги бузурги  эҳёгар ўро боз ҳам зинда нигоҳ медошт, боз талоши шаҳрсозӣ, кишоварзӣ, илму адабу ирфон мекард. Ба ибораи дигар, тоҷикон дар тўли таърих ҳазорон бор ба хатари нобудӣ мувоҷеҳ гардида, бо иродаи қавӣ алайҳи ҳар гуна сиёсатҳои ғосиби замон муборизаи маънавию сиёсӣ бурдаанд.

Идомаи: МИЛЛАТСӮЗОН ВА МИЛЛАТСОЗОН

ИҚДОМИ НЕК

(Дар ҳошияи як китоби муҳим)

 

Нависанда, шоир ва публитсист, муовини аввали раиси Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон Ато Мирхоҷа имсол бо ташаббуси наҷибе баромад кард. Вай ба номи “Иттифоқи нависандагон ва рушди адабиёти тоҷик” китоберо аз таърихи ташаккули иттиҳодияи эҷодии адибони кишвар ба табъ расонд. Муаллиф ин асарро зимни матолиби бойгониҳо ва матбуоти ҳамон давра навишта, ба хонандагон имконият фароҳам сохтааст, ки бо аснод ва хабару мақолаҳои расмӣ шинос шуда, дар бораи чӣ гуна ташкил ва ташаккул ёфтани созмони нависандагони кишвар, фаъолияти вай ва адибон тасаввуроти илмӣ пайдо кунанд. ў гарчи асари мазкури худро хоксорона “илмӣ нест” мегўяд, аммо матолиби истифодакардаи вай, ковишҳои илмиаш, ки дар заминаи онҳо бисёр масъалаҳои мубрами таърихи ин созмон - аз ҷумла, замони баргузории маҳфилҳо ва анҷуманҳо, масъулони ташкили ин ё он сохтори иттифоқ ва раисони иттифоқ дақиқ карда мешаванд, аҳамияти фавқулоддаи илмӣ касб мекунанд. Худи он ки замон ба таври хронологӣ тасвир ва таҳқиқ мешавад, далели илмӣ будани он чизҳое аст, ки мо дар ин асар мебинем. Албатта, муаллиф аснодро таҳлил намекунад, шарҳ намедиҳад, хубу бад намегўяд, яъне дар матн мавқеи муаллиф равшан нест. Аммо худи асноди истифодашуда, пайдошуда, муайян гардидани замони вай ишорае аз илм аст. Китоб хусусияти маъхази илмиро касб мекунад, ки аз он муҳаққиқон иқтибос карда метавонанд, яъне ба манбаъ табдил меёбад.

Ман нависандаи азизро барои ин меҳнаташ самимона табрик мекунам ва ин кори ба охир расидаест. Яъне ин аввалин меҳнатест. Дар мавриди заминаҳо ва ҳолатҳои ба миён омадани Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст, ки на ба шакли мақола, хотира, эҳсоси адабии дар порчаи шеър ё насри бадеӣ иншошуда, ба таври энсиклопедӣ баёнгардида, балки китоби комилест, ки барои кушодани ҳадафи дар назди худ гузоштаи муаллиф имкон додааст. Қаҳрамон ва шарҳдиҳандаи воқеаҳо дар ин китоб ҳуҷҷатҳои расмӣ ва далоили расмии дар матбуот ба нашррасида мебошанд. Ин аввалин китоби дар ин соҳа навишташуда аст, ки тавре худи муаллиф зикр кардааст, бояд муҳаққиқонро таҳрик диҳад, то онҳо дар ин замина таҳқиқотро пурраву мукаммал намоянд, то замоне дар Тоҷикистон асаре пайдо шавад, ки вай ба ҳамаи “чаро”-ҳои хонандагон ҷавоб гардонида тавонад.

Дар таърих ҳеҷ чизи зиёдатӣ ва нодаркор вуҷуд надорад. Аммо кадоми онро муҳаққиқон мегиранду истифода мабаранд, ин аз диди илмӣ ва сиёсии онҳо, аз имкониятҳои замона вобастагӣ дорад. Ба андешаи ман, муҳаққиқ бояд ҳар он чизеро, ки ёфтаасту фаҳмидааст, бояд пинҳон надошта, изҳор кунад. Танҳо бо чунин муносибат ба дарёфти ҳақиқати таърих муваффақ шудан мумкин аст. Мутаассифона, халқи мо аз таърихи дуҳазорсолаи худ камтар маъхазҳои таърихиро мерос гирифтааст ва дар паҳлуи ин ба мо замона имкон надодааст, ки ҳамаи асноди лозимии таърихи сад соли охири худро ҳам ба мардум дастрас кунем. Ин натанҳо ба мавзўи сиёсӣ марбут аст, балки барои инъикоси ҳаёти мадании мо, адабиёти мо низ лозим аст. Китоб кардани ин маъхазҳо барои он ҳам зарур аст, ки дар давраи неотехнология на ҳамаи хонандагон ва муҳаққиқон ба манбаъҳои асл - бойгонӣ, саҳифаҳои матбуоти вақт муроҷат мекунанд, балки ба маводи интернетӣ қонеъ мешаванду бас.

Рости гап, маводи интернет, ҳатто википедияи он, дар бисёр ҳолатҳо ё овозаву ғайбатро ба ёд меоранд ё матолиби сензурашударо ва ё “туҳфаи душман”-ро. Мо бояд таърихи илмӣ ва воқеиро аз манбаи аслии замонаш гирем ва фаҳмем, ки масалан, дар соҳаи адабиёт саҳифаҳои адабии матбуот, матолиби юбилеи адибони худиву бегона, даҳаҳои адабиёт ва санъат, маҷлисҳои раёсат, садорат ва анҷуманҳои нависандагон, қарору дастурҳои ҳизб, ҳукумат ва анҷуманҳои расмӣ, номаҳои ба ҳамдигар ирсолкардаи эҷодкорон, тақризҳо ба навиштаҳои ҳамдигар, номаҳои шикоятии нисбати ҳамдигар навиштаи эҷодкорон, ёдномаву хотираҳо чӣ навъ нақши манбаӣ дорем, онҳоро мисли Ато Мирхоҷа ҷамъ оварем ва замонаш расад, аз онон омўзему тадқиқ кунему баҳо диҳем. То ин корро ба анҷом нарасонем, ҳақиқат аз мо дур мешавад, ба ҳама чизу кору воқеа баҳои мо тахминӣ, шахсӣ ва то ҳадде аз ҳақиқат дур мешавад. Аз ин рў, то ҳол бо далелҳои кофӣ гуфта наметавонем, ки чаро “Намунаи адабиёти тоҷик” “ҳабс” шуд, чаро дар солҳои сиюм ба устод Айнӣ шубҳа карданд, мушкили аввалин раиси эҳтимолии Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон Саъдулло Рабеӣ дар чӣ буд, чаро сухани соли 1941 дар бораи мероси тоҷикон будани адабиёти классикии тоҷик гуфтаи Сталинро аллома Бобоҷон ғафуров ва адиби бузург Абулқосим Лоҳутӣ як хел қабул накарданд, чаро ба Тоҷикистон кўчонда овардани устод С. Айнӣ зарур шуд, сабаби ҳақиқии ба мотами Айнӣ наомадани Лоҳутӣ воқеан бемориаш буд ё чизи дигаре, асарҳо ва адибҳое, ки солҳои бозсозӣ даъвои сензура ва лағв шудани қисматҳои навиштаҳояшонро доштанд, то чӣ дараҷа ҳақ буданд, онҳое, ки дар солҳои аввали истиқлол аз баҳри Иттифоқи нависандагон гузашта, Иттиҳодияи наве сохтанӣ буданд, чӣ кор карданд, киҳо дар замони муқовимати сиёсӣ устодон Айнӣ, Лоҳутӣ ва Турсунзодаро дар муқобили  миллат гузоштан мехостанд, оё дар мо “лихорадка”-и унвони “халқӣ” ва ҷоизаи баландтарини адабӣ гирифтан буд ва ғайра. Барои ба ин саволҳо посухи воқеӣ гуфтан ба бойгониҳои Тоҷикистону Русияву ўзбекистон муроҷиат кардан даркор аст, аммо гумон намекунам, ки касе ба таври мақсаднок ба ин кор даст зада бошад. Аз ин рў, асари мавҷуда  барои муқаррар кардани мушкилоти ҳадди ақал 10-15 соли аввали мавҷудияти Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон ва проблемаҳои адиб ва эҷодиёти вай дар ин давра, ки хеле хира буд, мусоидат менамояд ва дар ин маврид муаллифи “Иттифоқи нависандагон ва рушди адабиёти тоҷик” хизмати хубе кардааст.

Асари мазкур аз соли 1932 то замони моро фаро мегирад. То замони ҷанги Бузурги Ватанӣ барои ҳар сол як бахш ва баъди он барои даврае, масалан, замони байни анҷуманҳои ИН, бахше ҷудо карда мешавад. Ман ҳам тасмим гирифтам, чанд воқеаеро, ки аз ин таърих дар маъхазҳо хондаам, зикр кунам, то агар дар оянда касе ё касоне дар бораи ин мавзўъ таҳқиқ кардан хоҳанд, аз онҳо низ огоҳ бошанд.

Нахуст бояд гўям, ки Иттифоқи нависандагони шўравии Тоҷикистон аввалин созмони нависандагони шўравӣ нест ва ин дар ду ҳуҷҷате ҳам, ки ба ин китоб шомил шудаанд - Қарори КМ ВКП (б) аз 23 апрели соли 1932 ва Қарори КМ фирқаи коммунистии пролетарии (болшевикони) Тоҷикистон аз моҳи июни соли 1932 ифода меёбад. Ҳанўз дар ибтидои солҳои бистуми асри ХХ созмонҳои гуногуни нависандагон ба миён омаданд, ки машҳуртаринашон Пролеткулт (ҷамъияти нависандагони пролетарӣ) буд. Аз қарор бармеояд, ки ин созмон барҳам дода шуд ва ташкилотҳои адабӣ ва бадеӣ аз нав сохта мешаванд.

Дар хусуси ташкили ИНС Тоҷикистон андеша ронда, чанд мисолро далел кардан мехоҳам:

“Инак аломати зинда будан, инак осори тараққӣ ва ҳисси бедории миллати тоҷик бо нишон додани алоқа ба маориф, нашриёт ва адабиёти худ зинда будани худро собит мекунад”, - навишта буд “Бедории тоҷик”, 10 ноябри соли 1925. Ин рўзнома дар шаҳри Душанбе ва рўзномаҳои “Шуълаи инқилоб” ва “Овози тоҷик” дар Самарқанд, “Озод Бухоро” дар Бухоро барои дар атрофи худ ҷамъ овардани эҷодкорон - шоиру нависандагон, ба онҳо фаҳмондани моҳияти замони нав ва шеъри нав талошҳо карда, ашъори онҳоро нашр менамуданд, гўшаҳои адабӣ таъсис медоданд, маҳфилҳои адибони ҷавонро ташкил мекарданд. Маҷаллаи “Дониш ва омўзгор”, ки соли 1926 дар Душанбе таъсис ёфт, маҷаллаи “Дониш-биниш”-ро, ки соли 1927 дар Самарқанд ба нашр оғоз намуд, равияи худро аз ҷумла “адабӣ” меномиданд.

 “Дар таъқиби як силсила дархостҳои заҳматкашони тоҷик, чи ба воситаи мақолот дар рўзномаҳо ва чи забонӣ, ҷиргаи (коллегияи-И.У.) Назорати маорифи Тоҷикистон рўзи 2-3 Иди Наврўзро рўзи Рўдакӣ таъйин кард”, - навиштааст “Дониш ва омўзгор” дар № 2-и худ, 29-уми марти соли 1926.

Аксарияти кулли онҳое, ки солҳои 1928-1929 дар баҳс перомуни забони тоҷикӣ иштирок карданд, адибон буданд ва пайдоиш ва ташаккули адабиёти нави тоҷик ва иттифоқи эҷодии нависандагони мо ба фаъолияти онҳо робитаи канданашаванда дорад. Вале аввалин нашрия, ки бевосита ҳамчун маҷаллаи адабӣ ва ношири андешаҳои Иттифоқи нависандагони шўравии Тоҷикистон чоп шуд, “Барои адабиёти сотсиалистӣ” (БАС) ном дошт, ки шумораи аввалинаш моҳи августи соли 1932 баромад. Дар шумораи муштараки “БАС”-№ 3-4 аз соли 1932 аз ҷумла мақолаҳои “Адабиёти шўроӣ ва 15-солагии Октябр”, мухтасари маърўзаи С. Улуғзода дар маҷлиси васеи умумишаҳрии нависандагони шўроии Сталинобод моҳи ноябри соли 1932  “Ба дараҷаи вазифаҳои давраи ҳозираи сохтмони сосиалистӣ”, қарори маҷлиси нависандагони шўроии шаҳри Сталинобод “Дар бораи аз нав сохтани ташкилоти адабӣ-бадеии Тоҷикистон” аз 13-уми ноябри соли 1932”, мақолаи Шарифҷон Ҳусейнзода - “Адабиёти шўроӣ ба пеш!” чоп шудаанд. Бояд гуфт, ки ба ҳайати таҳририяи аввалин маҷаллаи расмии адибони Тоҷикистон инҳо дохил буданд: Лоҳутӣ, Айнӣ, Расулӣ (муҳаррири масъул), С. Улуғзода (муовини муҳаррири масъул) Азизӣ, Пулотӣ, Р. Абдулло. Бо мақсади кўмак ба “БАС” мақолаҳои Аббос Алиев “Ёрӣ ба журнали “БАС” (“ТС”, 8  -уми июли соли 1933), “Таърих ба сухан даромад” (дар бораи душманони адабиёти советии тоҷик, “ТС” 16-уми майи соли 1933) навишта шудаанд.

Аз соли 1938 маҷаллаи мазкур  номи “Шарқи сурх”, аз моҳи майи соли 1964 номи “Садои Шарқ”-ро гирифт. Дертар  ба забони русӣ маҷаллаи  “Памир” баромад. Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон якҷоя бо Вазорати фарҳанг аз 1-уми январи соли 1981 рўзномаи “Маданияти Тоҷикистон”-ро роҳандозӣ кард, ки он ҳоло бо номи “Адабиёт ва санъат” нашр мешавад. Ин нашрияҳо барои таърихи халқи тоҷик натанҳо чун манбаи осори адабӣ, балки ҳамчун манбаи омўзиши таърихи ташаккули Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон хизмат мекунанд. Зеро дар саҳифаҳои онҳо матолиби расмии Иттифоқ - баҳсҳо, қарорҳо, нишондоду дастурҳои пленумҳо ва анҷуманҳои ИН Тоҷикистон, матолиби мизи мудаввар  роҷеъ ба масъалаҳои мубрами фаъолияти ИНТ нашр гардидаанд. Бе омўхтани онҳо дар бораи таърихи ин ташкилоти эҷодӣ сухан гуфтан душвор ва камбовар мешавад. Ҳатто замони аз сухан мондани ин нашрияҳо дар охири асри ХХ ҳам худ як зуҳуроти тадқиқхоҳи таърихи эҷодкорон аст. Инҳо ва нашриёти дигари миллии мо роҳи таърихамонро равшан мекунанд.

Дар бораи фаъолияти устод Лоҳутӣ дар соли 1935 ба ҳайси раиси Иттифоқи нависандагони советии Тоҷикистон сухан ронда, ба як маъхаз ишора кардан мехоҳам. Чанд сол пеш ман дар Бойгонии марказии давлатии Иттифоқи нависандагони Федерасияи Русия таҳқиқ карда, дар фонди А. Лоҳутӣ ду номаеро пайдо кардам. Аз онҳо пеш як номаи дигаре будааст, ки дар бойгонӣ ҳанўз барои истифодаи он рухсат нест. Ин мукотибаи Ситсилия Бону бо Михаил Юрин аст, ки охирӣ барои кор дар Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аз Маскав ба Тоҷикистон фиристода шудааст. Ман ду номаи дастрасшударо дар шакли асл иқтибос мекунам:

Развороти “Ҷавонони Тоҷикистон” суратҳои Горкий, Лоҳутӣ, Айнӣ, Ҳ. Карим, Аширмат, Турсунзода, Ғ. Абдулло, Маҳмудова, Музаффара, Тоҳирӣ,  шеърҳои Раҳимӣ, Рабеӣ, Обидӣ, Р. Абдулло, ҳикояҳои Алӣ Хуш ва Р. Тоҳириро дорад ва аз фаъолияти Иттиҳодияи нависандагон нақл мекунад (“Ҷавонони Тоҷикистон”, 5-уми майи соли 1934);

С. Бону 18-уми июли соли 1935 ба Юрин менависад: “Насколько я поняла содержание вашего письма относится к т. Лохути, председателю ССП Таджикистана. На наш адрес приходит много корреспонденций для товарища Лохути, и естественно, что я всю ее сохроняю, чтобы передать ему по приезду. Но в первый раз я получаю деловое письмо для т. Лохути, составленное в такой необычной редакции.

“Уважаемая т. Бану. Привет вам из Сталинабада. Простите, что я так долго Вам неписал, и т.д. “Вы хорошо знаете, что т. Лохути в Париже и ваши письма серавно дожидались бы его возвращения. Что касается меня, то я, как Вам известно, совершенно Вас не знаю, видела Вас одинь раз, во время вашей беседы с Лохути у нас в доме. Переписки с Вами некогда не вела, и вести, не собираюсь.

Между тем, все Ваши письма, по неизвестным мне мотивам, составлено в такой форме, которое позволяет думать читающему его, мы состоим в длительном знакомстве и переписке.

То, что т. Лохути имел неосторожность одинь раз принять Вас у себя, ни в какой мере не дает Вам права писать ко мне с видом старого знакомого. Если вы обращались ко мне, видя в моем лице, так сказать, представителя т. Лохути, то извольте Вам заметить, что институт “губернаторш” и председателей” давно отошёл в прошлое.

 Председатель ССП Таджикистана Лохути, а я самостоятельный работник, советская женьщина и мать, которая не позволить ни какой неуместной выходки по отношению к себе.

Не допускаю, что Вы писатель избрали такую редакцию письма по недомыслию. Я вынуждена охарактеризовать Ваш поступок, как образец сознательной недобросовестности, как дурной умысл, чем-то или кем-то продиктованный”.

31 июли соли 1935 Юрин ин номаро менависад:

 “Ваше письмо удивило мне не сколько враждебностью, и оскорбытельным тоном, по моему адресу, сколько противоречивостью и высокомерием. Вы неизвестно от кого защищаете Вашу самостоятельность. Вы пишете, что т. Лохути имел неосторожность один раз принять Вас у себя. Вы отлично знаете, что прием состоялся не по моему желанию. Это требовало наше общее дело с т. Лохути.

Действительно, я имел неосторожность написать Вам письмо, деловое, глубоко товарищское письмо. Вам как члену ССП Таджикистана, Вам как опытной переводщицы, Вам как человеку знающему Таджикистан, и работающему для Таджикистана. Это деловое письмо было написано с единственной целью-получить от Вас товарищскую помощь. Я перевёл стихи т.  Лохути и молодого поэта Миршакара. Стихи были напечатаны. Мне нужно было знать, мнение более опытного товарища о качестве перевода, тем более, что вы владеете таджикским языком. Кроме того перед моей поездки в Таджикистан и т. Лохути и Вы совершенно справедливо обыжались на то, что  вас не информируют о работе ССП Таджикистана, что вам не высыляют ни газет, ни книг, ни журналов Таджикистана. В моём письме я вам коротко сообщил о работе ССП Таджикистана и о том, что мы вам выписали все газеты и журнали Таджикистана”.

Дар матбуот мақолаҳое, ки мавзўъҳо ва мушкилиҳои фаъолияти Иттифоқи нависандагонро нишон медиҳанд, зиёданд. “Дар бораи адабиёти бачагона” (мақолаи С. Улуғзода, “Ҷавонони Тоҷикистон”, 22-уми марти соли 1936) аз намунаи онҳо мебошад. Дар матбуоти солҳои сиюм таҷлили ҷашнҳои адибони тоҷику шўравӣ хеле муфассал аст, ки он аз фаъолияти Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон далолат мекунад. Юбилейҳои 30 – солагии фаъолияти устод А. Лоҳутӣ ва С. Айнӣ, ҷашни “Шоҳнома”, таҷлили ҷашнҳои Пушкин, Лермонтов, Горкий, Ҷамбул, Сталский ва ғайраҳо. Чунин чорабиниҳо робитаи ИНС Тоҷикистон ва адибони кишварро бо ҳамкорон ва ҳамкасбонашон дар саросари СССР ва кишварҳои дўст мустаҳкамтар мекарданд. Масалан, 19-уми ноябри соли 1935 дар ҷашни 30-солагии фаъолияти эҷодии устод С. Айнӣ Юлиус Фучик ба сухан баромада, аз ҷумла гуфт:

“Адибони Шумо муаллимони мо мешаванд. Айнӣ нафақат нависандаи шумост, балки нависандаи мо ҳам аст. Китобҳои ў барои мо нафақат ҳунар ва санъати зебоянд, балки воситаи аёнии дарсии мо низ ҳастанд. Ин китобҳо натанҳо ранҷу азобҳои пешин ва муваффаққиятҳои нав ба навро инъикос месозанд,балки худашон далели зиндаи ин мувафақиятҳо мебошанд. Ва барои ҳамин ҳам ин китобҳо бе восита дар муборизаҳоямон кўмак хаҳанд кард. Ва дар мубориза барои революсияи ҷаҳонӣ иштирок хоҳанд намуд».

Дар таҳқиқи таърихи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон ва муҳити адабии тоҷик номаҳои эҷодкорон арзиши фавқулодда муҳиме доранд. Дар онҳо мушкилиҳо, хушиҳо, ниятҳо ва дигар арзишҳои зиндагӣ ифода меёбанд, ки кору рўзгор бе онҳо намешавад, махсусан ташаккули сохторе ё идеяҳоро бе онҳо фаҳмидан душвор аст. Масалан, номаҳои устодон С. Айнӣ ва А Лоҳутӣ аз он далолат медиҳанд, ки онҳо ҳамдигарро дар он рўзгори сахт, ки аз таҳният то муттаҳамкунӣ як ваҷаб роҳ буд, чи гуна муҳофизат мекарданд.

Ин навъ мукотибот, ки дар таърихи адабиёти мо зиёданд, далолат медиҳанд, ки адибон ва Иттифоқи эҷодии онҳо дар солҳои аввали давлатдории шўроҳо дар рўи теғ қарор доштанд ва ҳабсу бадномшавию кушташуданҳо низ ба ин воқеият иртибот доштанд.

Дар китоби А. Мирхоҷа маълумоти хабарӣ ва иқтибосҳо аз маърўзаҳои асосӣ ва баъзан музокираҳои анҷуманҳои ҳизб баъди солҳои панҷоҳум ҳастанд. Аммо, мутаассифона, аз ин матолиби расмӣ, чун манбааш бойгонӣ нест, мо ба саволҳои муҳимтарини худ перомуни сарнавишти устод Улуғзода дар солҳои 60, баҳси илмиву сиёсӣ дар мавриди “Гузашти айём” ва талошҳои дигари адабӣ, иштироки адибон ва мавқеи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон дар вокеаҳои муқовимати сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ, ки воситаҳои ахбор дар борааш 30 сол боз гапҳои ҳақу ноҳақро менависанд, ҷавоби мустанад пайдо намекунем ва хонанда гумон мекунад, ки талошҳо танҳо дар ҳамон солҳои сиюм буданд.

Ва ниҳоят, омўхтани бойгонӣ, махсусан дар авроқи маҷлисҳои дохилии касбии ИН Тоҷикистон бовариноктарини далелҳо барои шинохти ИН Тоҷикистон ва мавқеи аслии он дар ҳаёти иҷтмоии мо мебошад.

Мо агар таърихи Иттифоқи эҷодии адибони Тоҷикистонро дуруст тадқиқ кардан хоҳем, бояд зуҳуротеро чун Рўзҳои адабиёт ва санъати Тоҷикистон дар ҷумҳуриҳои иттифоқӣ ва кишварҳои дигар дар замони шўравӣ ва имрўз дақиқ омўзем, зеро, ки ин  василаи мустаҳкам шудани мавқеи адабиёти мо дар олами муосир аст.

Ана ҳамин фикрҳоро дар хотирам асари Ато Мирхоҷа зинда кард.           

Иброҳим Усмонов,

 

СУРУДАМ, БОЛИ ПАРВОЗИ ДИЛИ МАН! ҶАМЪБАСТИ ОЗМУНИ “ТОҶИКИСТОН-ВАТАНИ АЗИЗИ МАН”

 

16 ноябр, дар Рўзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ маросими ҷоизасупории  Озмуни ҷумҳуриявии «Тоҷикистон – Ватани азизи ман» баргузор гардид, ки зимни он Шоҳҷоизаи озмун ба маблағи 70 000 cомонӣ ба Далер Тиллоев аз шаҳри Душанбе аз  номинатсияи композиторӣ  дар жанри академӣ  супорида шуд. Аъзои ҳакамон баъд аз се даври озмун беҳтарин истеъдодҳоро аз рўйи се номинатсия - композиторӣ (оҳангсозӣ),  сарояндагӣ, навозандагӣ муайян намуданд. Дар умум ба 65 нафар иштирокчиёни имсола аз рўи жанрҳо (аз ҷойи якум то панҷум) аз  15 000 сомонӣ то 50 000 сомонӣ тақдим намуданд. Инчунин ба ғолибони дигари озмун диплому ифтихорномаҳо супорида шуданд.

Дар маросими ҷоизасупории Озмуни ҷумҳуриявии «Тоҷикистон – Ватани азизи ман» Ёрдамчии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои рушди иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеа Абдуҷаббор Раҳмонзода, собиқ вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон Шамсиддин Орумбекзода, вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон Зулфия Давлатзода ва намояндагони вазорату идораҳо, инчунин аҳли илму адаби мамлакат иштирок намуданд.

Ёрдамчии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои рушди иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеа Абдуҷаббор Раҳмонзода иброз дошт, ки «баргузории Озмуни ҷумҳуриявии «Тоҷикистон-Ватани азизи ман» барои дарёфти истеъдодҳои нави соҳаи санъат, баланд бардоштани мақому маҳорати касбӣ, эҷоди мусиқии нав, таълифи ашъори баландғояи ватандўстона, дарёфти беҳтарин намунаҳои оҳанг ва суруд, тақвият бахшидан ба касбияти баланди ҳунари иҷрокунандагӣ равона шуда буд. Тайи ду сол аст, ки ин озмун бо Амри Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон доир мегардад. Озмун аз ноҳия оғоз гардида, то сатҳи вилояту ҷумҳурӣ гузаронида шуд. Имрўз беҳтарин истеъдодҳо  муаррифӣ ва қадрдонӣ шуданд».

Мавриди зикр аст, ки дар барномаи консертии озмуни мазкур суруду оҳангҳое, ки тараннумгари дастовардҳои замони Истиқлоли давлатӣ, саҳми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бунёди давлатдории навини тоҷикон ва тарғибу ташвиқи анъанаҳои арзишманди миллию мероси пурғановати ниёгон буданд, пешкаш гардиданд.

Бояд таъкид дошт, ки ҳар номинатсия дорои талаботи махсуси касбӣ буда, зимни  иҷро таълифи асари мусиқӣ, шеър, суруд ва оҳанг аз ҷониби аъзои ҳакамон ба инобат гирифта шуд.

 Дар ин ду сол ба озмун суруд ва оҳангҳои тозаэҷод, асарҳои нави композиторони ватанӣ, ҳамзамон беҳтарин осори мусиқии классикии ҷаҳонӣ, намунаҳои олии мусиқии анъанавӣ (мақомхониву фалаксароӣ), инчунин овозхонии академӣ (вокал) пешниҳод гардиданд.

Фарқияти низомномаи имсола аз озмуни соли гузашта дар он аст, ки имсол аз рўи ҳар жанри он 9 нафар ғолиб муайн гардид ва  омўзгорон ва устодоне, ки шогирдонашон ғолиб гардиданд, аз ҷониби мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилоятҳо ва шаҳру ноҳияҳо ҳавасманд карда мешаванд. Инчунин  ғолибони озмун ҳуқуқи иштирокро дар чорабиниҳои сатҳи ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ пайдо намуданд.

Масъулони баргузории озмун Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Иттифоқи композиторони Тоҷикистон буданд. Ҳамчунин  Вазорати маориф ва илм, кумитаҳои кор бо ҷавонон ва варзиш, кор бо занон ва оила барои баргузории озмун мусоидат намуда, дар тарғиб, ҷалби ҷавондухтарон ва ҷавонписарони соҳибистеъдод ба озмун чораҷўӣ намуданд.

Маблағи умумӣ барои пардохти маблағи мукофоти ҷоизаҳои озмуни «Тоҷикистон - Ватани азизи ман»  2 140 000   (ду миллиону яксаду чил ҳазор)  сомониро ташкил медиҳад.

ТАРОВАТИ ШАБИ ШЕЪРИ ТОҶИК

 

Нахустин шаби шеър ва мусиқии тоҷик ба сурати онлайн дар 25 октябр аз тариқи барномаи «Зум» аз тарафи Бунёди байналмилалии Жолаи Исфаҳонӣ баргузор шуд. Бунёди Жолаи Исфаҳонӣ яке аз бунёдҳоест, ки дар ин чанд соли охир тавонистааст мушаввиқ ва муаррифи нағзи шеъри ширини шоирони ҷавони се кишвари ҳамзабон бошад. Ва шеъри онҳоро натанҳо дар ҷуғрофиёи се кишвари форсизабон, балки дар ҷаҳон муаррифӣ намояд. Жолаи Исфаҳонӣ аз шинохтатарин шоирони порсигў аст, ки муддате дар Тоҷикистон зиндагӣ карда ва худашро тоҷик медониста ва барои Тоҷикистон ва мардуми ин диёр низ ашъори зиёду зебое сурудааст. Аз тарафи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон низ барои ин бонуи пуровоза ва ҳамдили тоҷикон борҳо барномаи шеърхонӣ ва гиромидошт гирифта шудааст.

Дар ин шаби шеъри ширин ва баёдмонданӣ илова бар шеърхонии шоирони шинохта ва ҷавони тоҷик ва суханронии фарҳехтагону адибони се кишвари форсизабон овози рўҳнавози ҳунармандони маҳбуби дилҳои форсизабонон – Давлатманд Холов, Фурқати Саид рангу зебоии хос ба ин маҳфил бахшида буд.

Дар ибтидои ин барнома ёде аз ду чеҳраи мондагор ва ҷовиди Тоҷикистону Эрон устод Гулназар Келдӣ, шоири саршинос ва маҳбуби тоҷикон ва устод Муҳаммадризо Шаҷариён, хусрави овози Эрон шуд. Ва аз ҳар кадом аз ин ду фарзона ва фарҳехта клипи сурудхонӣ ва шеърхониҳои зебо низ пахш шуд.

Устод Рустам Ваҳҳобзода, сардабири маҷаллаи «Садои Шарқ», устоди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ва яке аз доварони ёздаҳумин ҷашнвораи имсоли Бунёди Жолаи Исфаҳонӣ аз рушди шеъри ҷавони тоҷик дар ин чанд даҳаи охир суҳбат кард. Ва авомили рушди шеъри ҷавони тоҷикро ҳимояти давлати Тоҷикистон аз истеъдодҳои ҷавон ва фазои муносибу шароити хуби даврони истиқлоли Тоҷикистон арзёбӣ намуд. Дар идомаи суҳбати худ ба ҳадафмандӣ ва мушаххасгўии шеъри ҷавони тоҷик ҳамроҳ ба ҷилваҳои наву тоза ва имрўзӣ, аммо ҳамреша ва ҳамроҳ бо суннатҳои адабии шеъри классикӣ ишора кард. Ва ёдовар шуд, ки ҳарчанд дар дунёи технулужии имрўз, ки шоирони ҷавони тоҷик бо шеъри ҳамзабонон аз тариқи шабакаҳои иҷтимоӣ дар иртибот ҳастанд ва табодули афкору андеша мекунанд ва мутаассир аз шеъри ҳамдигар ҳастанд, аммо бо ин вуҷуд дар шеъри ҷавони тоҷик вижагии хосе дида мешавад, ки махсуси шеъри тоҷик аст.

Устод Алии Деҳбошӣ, адабпажўҳ, адиб ва сардабири маҷаллаи «Бухоро» яке дигар аз суханронони ин маҳфил буд, ки аз нақши муҳим ва муассири фарҳангу забони форсӣ дар парваришу рушди шоирон дар хиттаи  форсизабонон  ёд кард. Аз фарҳангу забон ва аз ҷомеае, ки дар тўли таърих ҳамвора дўш ба дўши шоирон буда ва ба адибону шоирони худ ҳамеша аҳамият додааст. Устод Алии Деҳбошӣ аз инқилоби машрута ба унвони як таҳаввули бузург ёд кард, ки бо боз шудани дарҳои ҷаҳони Ғарб мазомини иҷтимоӣ ва ҷадиде низ вориди шеъри форсӣ шуд. Устод дар охир ба барномаҳои бештар ва баррасиҳои бештаре дар робита бо нақди адабӣ байни кишварҳои форсизабон ишора кард ва иртиботи байни се кишвари форсизабонро яке аз авомили рушди фарҳангӣ  ва адабӣ байни мардуми Тоҷикистон, Афғонистон ва Эрон донист.

 Ризо Муҳаммадӣ, шоир ва адиби тавонои Афғонистон суханрони дигаре буд, ки ба шакли мухтасар ба таърихчаи ҷараёнҳои шеъри Афғонистон пардохт. Ва адабиёти Афғонистонро пули иртиботи байни кишвари  Тоҷикистону  Эрон ва ҳадди васати байни ду ҷомеа донист. Ва аз бархе адибону шоирони тоҷик ва эронӣ ёд кард, ки ҳузурашон дар Афғонистон боиси маҷоли муаррифӣ ва имкони табодули таҷриба ва таъсири афкори байни се ҷомеа будааст, ки ҷилваҳое аз ин таъсирпазирии шоирони ҳамзабонро дар шеъри се кишвар метавон дид. Илова  бар ин, ба нуктаи хеле муҳим, яъне сабки тозае, ки метавон онро шеваи Шавкати  Бухороӣ ё сабки ҳиндии Фарорўд донист, ишора кард, ки ба печидагӣ ва розомезии сабки ҳиндӣ ё мактаби Исфаҳон нест. Чунин нуктае албатта дар оянда метавонад мавзўи хубе барои муҳаққиқон ва пажўҳишгарони адабиёт бошад. Дар идомаи суҳбат Р. Муҳаммадӣ аз шоирони Эрон ва Тоҷикистон ёд кард, ки ҷараёни воҳиди форсиро шакл додаанд, ба хсус Жолаи фақид, ки ҳалқаи васли ин давра буд. Дар охир устод шеъри форсии Афғонистонро баъд аз ҷанг як масири тоза донист, ки бо шефта шудан ба адабиёти тоҷик ва Эрон ҳувияти мустақили худро бозёфтааст.

Пас аз суханрониҳо навбат ба шеъру мусиқии асили тоҷик расид. Садои ду ҳунарманд ва мусиқинавоз ва хонандаи маҳбуби форсизабонон – Давлатманд Холов ва Фурқати Саид баъд аз суханрониҳояшон ва ёд кардан аз хотироти шаҳри Шероз ва шеъри Шаҳриёру мусиқии тоҷикӣ ва шеъри форсӣ тамоми бинандагон ва шунавандагони азизро ба ваҷд оварда буд.

Дар бахши шеърхонӣ низ шоирони шинохта ва ҷавони тоҷик – хонум Фарзонаи Хуҷандӣ, Рустам Ваҳҳобзода, Фирдавси Аъзам ва Рустами Аҷамӣ ба шеърхонӣ пардохтанд.

Бояд гуфт, ки шеъри тоҷик дар тўли таърихи худ фарозу нишебҳоеро тай кардааст. Донишмандон ва адибони тоҷик ва ғайритоҷик бо таваҷҷуҳ ба ду рўйкарди берунӣ ва дарунии  шеъри сад соли ахири шеъри тоҷикро ба чанд давра дастабандӣ кардаанд. Бархе аз ин пажўҳишгарон натанҳо ба рўйкарди берунии шеър, яъне авомили сиёсӣ, иҷтимоӣ ва таърихии шеър пардохтаанд. Бархе низ ба рўйкарди дарунӣ, яъне муҳтаво ва қаволиби шеърӣ ва аносири истифодашуда дар шеър ишора кардаанд. Ва бархе низ ба ҳарду рўйкард, яъне авомили берунӣ ва дарунӣ. Ин даврабандиҳо аз 4 давра то 8 давраро дар бар мегиранд. Аммо он чи барои аҳли адаб маълум аст, назари воҳиде низ дар нахустин шаклгирии ҷараёни шеъри тоҷик дида мешавад. Шурўи ин ҷараён қабл аз вуруди Русия ба Осиёи Марказӣ аст. Ин ҷараёни ба ном ҷунбиши равшангарӣ, ки дар Тоҷикистон ба ҷараёни маорифпарварӣ машҳур аст, ҳудуди авохири садаи 19 шурўъ мешавад. Ҳадафи ин ҷунбиш мубориза бо ҷаҳлу ҷаҳолат буда ва таваҷҷуҳ ба донишу илм ва тарвиҷи он дар Бухорои шариф.  Бунмояҳои шеъри ин давра ба фармудаи устод Айнӣ мазомине ҳамчун Ватан, маориф, дониш ва миллат будааст.

 

Рустами АҷамӢ,

ходими калони илмии Академияи миллии

  илмҳои Тоҷикистон  

ХОШАРӮБ

 

Сапедадам, чашм кушодан ҳамон, нимахобу нимабедор пардаи тирезаро канор задам. Ин кор, монанди нафас кашидану мижа задан, беихтиёр асту солҳост, ки бе камукост такрор мешавад. Кати хобам назди тиреза аст ва ҳар пагоҳ, пас аз бедор шудану садоҳоро шунидану бўҳоро шамидану ҳушёр шудан, коре ки боҳушона мекунам, аз фарози ошёна ба поин, ба паҳнаи боғ менигарам. Он замон ин боғи навбунёду зебо пайроҳаҳои кошифаршу нимкатҳои чўбӣ ва гулу гиёҳону ниҳолони гунагунаи сарсабзу шодоб дошт. Роҳи ман аз хона то истгоҳ ба сўи кор аз миёни ҳамин боғ мерафт.

Дар он рўзгорон маро хўи пагоҳони зуд аз хона баромадан буд, то осудаву ором ба корхона расам. Дар минибусҳои лабрез аз одам ҷойи по кофтану миёнхам рафтанро хуш надоштам. Он бомдоди баҳор низ дар нимарўшан кўча баромадам. Даврозаҳои боғро шоми дина кушода буданд. Парандаҳову сагҳо аз будани ин боғ дарак надоштанд ҳоло. Оромии покизаву тозаи рўйи раҳу пайроҳаҳо ва осмони ниҳолону гулу гиёҳон ҷонро менавозид, танро навасоне форам мепечид. Садои ба кошиҳо хўрдани пошнаҳои ман ҳатто, ки дар он субҳи бесадо ба чакчаки об аз шибдори ғори тор мемонист, ин порахамўшии дастнозадаро намешикаст, андешаро ба сўи рўзмараҳои занандаву газандаи зиндагӣ намеовард, баракс, шукўҳе дигар бар он зам мекард. Ман дар ин паҳнаи сокину наву нозин шоду хушбахт будам он даму аз танҳоӣ мазза мекардам. Танҳоии он лаҳза сахт фораму дилхоҳ буд ва ман онро гум кардан намехостам. Ин ёфта ба тамом фаро гирифта будаму мехостам ба дуртар бикашаду раҳом накунад, вале ногаҳ ўро дидам ва ҳама дар як он аз миён рафт; хонаи дилам пур аз яъсу навмедӣ гашт.

Нахҷҷорўби ҳамқадаш агар дар даст набуд, намегуфтӣ хошарўб буд. Марди навчаи лоғарандому дарозрў, ки мўи ҷавгандуми фарқкушодааш то шона мефуромад ва устухонҳои рухсораву манаҳаш зери риши тозадавида дурушту дамида ба назар меомад ва аз жарфои чашмони калони сиёҳаш неруе омехта ба ҳузну дард фаввора мезад ва дар он пагоҳони нарм камзўли куҳнаи ғафс бар тану ботиҳои кулуфти сарбозӣ ба по дошт, бештар ба наққоше хонабадўш мемонд, то хошарўб. Фазову ҳавои хонаи бесарусомон ва марди танҳои бебаргу наво дар он зуд пеши чашмам омад ва аз дилам гузашт, ки ночор даст ба ин кор задааст; навмедиву ғам ба раҳму ҳузн бадал гашт дар дилам. Ин низ аз одати бади ба ҳамаву ҳар чиз дил сўхтани ман асту гоҳе аз марз мегузарад ва ғамам медиҳад. Аммо чӣ суд аз дилсўзии бесуд? Ва нохоста, он гуна ки ҳар субҳ пас аз чашм кушодан дастам худ сўи парда меравад, забонам «салом» гуфт.

Нигоҳҳомон баҳам омад ва ангор раҳ ба кадом рози ниҳонаш бурдам, ки нигоҳаш рам хўрду ба давру бар рафт, табассуми дард гирди лабаш нишаст, осема ҷорўб зери каш кард, нофаҳмо чизе гуфт ва аз канорам гузашт. Ба худ гуфтам шояд бори нахуст як зани ноошно ин гуна густох саломаш медод, ки хушаш наёмад ва аз хашм забонаш гираҳ зад. Чунинам намуд, ки рафтори ман ошуфтаву осемааш карда буд. Он рўз ин бархўрд борбор ба ёдам мезад, нигоҳи хошарўб пеши чашм меомад ва дарёфте ноошно дар даҳлези дил менишаст; ту гўӣ бод аз гўшаканорҳои ёд бўи кадом рухдоди дурро меовард. Аммо шигифттар аз ин он буд, ки ҳатто вақте ҳама дар кор фурў мерафтам ва боғи наву ўро аз ёд мебурдам, низ чизе монанд ба дарди захми пор аз ин дидор даракам медод. Он бегоҳ гашти кор дар роҳрави миёни боғ ўро надидам ва хаёле фаромўшаш кардам.

Субҳи пасин борон меборид, нарму ширин меборид. Нағмаву навои ба баргу шохаҳову гулу буттаҳову кошиҳо хўрдани чакраҳо ба гунае буд дар боғ, ки мегуфтӣ гўшакии фариштаҳоро мешунавӣ. Овози борон ҳушамро мебурд, ҷонам меболиду танам меосуд. Дарахтони боронхўрда ба чашм ҳамхуну ҳамтан бо ман менамуданд. Рози гулҳо асирам мекард, ки ин рангобарангиро инҳо чи гуна сохтаву ун ҳама бўҳои маҳину нозинро аз дили хоки сияҳ ба чӣ раҳ кашида буданд? Ин эҳсосу андешаҳо зодаи навои афсунгари борону сеҳри он буданд. Ва ман чатр рўи сар, ки уфуқи нигоҳамро танг карда буду дур дида намешуд, аз пайроҳаи миёни боғ ба истгоҳ омадам. Вай ба ҳамун сару сурат ин ҷо буд, танҳо набуд, саги гаргин ҳамроҳаш буд. Нигоҳҳомон ба ҳам хўрд ва ангоштам як он чизе нарм бар сару танам шориду ҷонамро навозид.Хошарўб ин бор низ табассуми дардомехта ба лаб нишонид, нофаҳмо ғурунгид ва аз истгоҳ баромад. Саг аз пасаш рафт. Хаёламу нигоҳам аз дунболи он ду шуд. Суробашон аз дур пушти тўри борон ба хатҳои каҷукилеб бадал мегашт, мешикасту мепайваст ва дарёфти навмедиву танҳоиро дучанд мекард.  

Ман ин сагро нағз медонам. Ним соли пеш ўро дар партовгаҳи канори бино ёфта будам. Дар пайкараш як тора мў набуд, тани каркзадааш ба суфраи фарсуда мемонд, пўсти гулобранги зери ишкаму поҳо аммо хандабораш карда буд. Вай ҳангоми хўрдан ҳатто шикаму паси гўшҳоро, ки дар дастрасаш буданд, пайваста бо яке аз пойҳо мехорид. Он рўз анбўҳи зоғҳову аккаҳову майнаҳо дар миёнааш гирифта буданд. Майнаҳо наздик ба ў намеомаданд, аккаҳову зоғҳо аммо зудбазуд нўл ба пўзу фўку поҳош мезаданд, пораҳои ғизоро аз даҳонаш мекашиданд, хишхишу қарқар садо дардодаву гўё норизоӣ бар ҳузурашу нуктагирӣ бар намудаш мекарданд. Он рўз ман зоғҳову аккаҳои лусро рондам ва то дер чи гуна бадушвор охолро кофтану тикае ёфтану фурў бурдани сагро дунбол кардам. Вай гаҳ-гоҳ сар аз миёни пўсидаҳои гандида мебардошт, нигоҳи лабрез аз ҳузн ба ман меандохт ва гўё аз ин роҳ дуруду сипосам мефиристод. Ин дам ба назарам меомад, ки нигоҳи саг зорӣ мекард танҳош нагзораму нафрат ба сурати бимангезаш наорам. Вай намедонад чаро зиндагӣ чунин ҷафое барояш раво дидааст. Ман то даме он ҷо будам он рўз, ки дидам дигар сер шуда буд. Гоме чанд ба сўи хона ниҳодаму сар тобидам; саг аз пасам меомад.

Сапеда, ки аз хона баромадам, дидам саг буни девори даромадгоҳ кулча зада буд. Он вақт ин боғ набуд ва роҳи ман ба истгоҳ аз дигар сў буд. Саг аз пасам то истгоҳ омад ва ин гуна «дўстӣ»-и мо оғоз гашт. Ман дигар ҳамеша ғизое, ки шаб барош мегирифтам, саҳар наздаш мегузоштаму мерафтам, дар бозгашт низ агар дар кифам чизе аз хўрданӣ буд, ба ў медодам. Он якшанбеи сард шўру ғавғои бачаҳо назди тирезаам овард ва дидам онҳо бо ҳар чи зери дасташон аст, сагро мезананд.Сўзишу хориши гарг то ҷое тавонкоҳ буд дар танаш, ки ҳангоми фирор низ як он меистод, бо нохунҳои пойи пас пўсти зери шикамро меканд, даме пас по дигар мекард ва лангону нолон мегурехт. Ҳангоме ки саг нола мезад, бачаҳо бехудона бонги ҳаяҷону шодӣ баланд мекарданд. Шояд  ранҷу озори ин гуна бачаҳои сангдил ўро аз кадом гўшаи дигари шаҳр ба гузари мо оварда буд, аммо ин ҷо низ дасти ситам аз сараш бардошта намешуд. Поин шудам, бачаҳоро рондам ва андешидам, ки бо роҳе сагро бояд аз ин дард бираҳонам. Домпизишк гуфт гарг дар сагҳо модарзод аст ва бо ҳеч давое дармон намешавад. Ноумед шудам, аммо ўро нигаҳбонӣ мекардам, хўрок медодам ва саг, дар рўзҳое ки тандурусттар буду майл дошт, гоҳе аз даромадгоҳ то истгоҳу гоҳе аз он ҷо то ин ҷо ҳамроҳиам мекард ва ин гуна ба некиам сипос меовард. Имрўз дидам ў пуштбони дигаре ёфта буд. Шод шудам ва ногаҳ ин андеша дар сарма зод, ки ин сагу хошарўб аз сўе сахт монанданд, ту гўӣ ҳамболу ҳамҳолу ҳамрангу ҳамранҷанд ва ҷои шигифт нест, ки паноҳ бар якдигар овардаанд. Аммо инҳо кай баҳам хў карда буданд?

Баҳор зуд рафт, тобистони доғ омад. Дар ин муддат хошарўбу сагро аз наздику дур гаҳе пагоҳону гоҳе бегаҳон медидам. Гармо ба саг форида буд шояд, ки бардаму ҳушёр менамуд. Низ ба назарам меомад, ки мард чизе ба ман гуфтан мехоҳад, аммо наметонад, метарсад. Ҳангоме ки ногаҳ рўбарў мешавем, ман каф болои дил (яке дигар аз одати бадам) «салом» мегўям, ўро хун ба рў мезанад, нигоҳаш мерамаду даступоча забон мехояд ва ғамгин дур мешавад. Ман инро ба сўриву одамгурезии ў мебарам, аммо ҳар бори чунин дидор таркибе гарму форам аз чашмаи дилам меҷўшаду тунд ба ҳама ҷои танам меравад. Даме низ ҳаст, ки нотавонии мард наздам ба сўи худхоҳиву кибрам мекашаду кайф бабор меоварад. Вале ман зуд аз он мегузарам ва бо алам аз худ мепурсам: «Ў кист? Ва чаро аз ман мегурезад?»

Як пагоҳӣ равонаи кор сагро назди нимкате дар боғ дидам. Назди ҳамон нимкат, ки ман коргашт гоҳе дар он нишаста по дам медодаму боғро тамошо мекардам ва оромишу осоиш меёфтам. Хошарўб набуд, саг хуфтаву ду даст канори ҳам гузошта, сар боло чашм аз ман намеканд; нигоҳаш сарзанишдиҳанда меомад ба назарам. Наздик ки шудам, саг нигаҳ аз ман канд ва сар рўи дастҳо гузошт. Танаш ҳама пўшида бо гиле сияҳ буд, мегуфтӣ дар лаҷани зери толоб фурў рафтаву бадар омда буд. Ба худ гуфтам бо расидани хошарўб табараш даста ёфту ҳарҷогард шуд ва пайдост шаб ҷое рафтаву дар лой уфтода буд. Бегаҳ ки бармегаштам сагу хошарўб дар канори боғ буданд, мард бо рўдае ки гулҳоро об медод, сагро мешуст ва бо даст пораҳои гилро аз танаш дур месохт. Саг сар ба пас тобида буду дасти хошарўбро мелесид. Чи гуна аз ушкуфаи тани саг ҳуркиданам ёдам омад, шарму пушаймонӣ дар чангам овард. Ва ҳамин инак фаҳмидам, ки хошарўб сагро аз ин роҳ даво мекард. Ва инчунин гилро аз куҷо ёфтаву аз чи роҳе ба дарди саг хўрданашро дониста буд ў? Домпизишк мегуфт, ки ин дард дармон надорад.

Пас аз рухдоди гилу саг ёди хошарўб то дер раҳом намекарду ногаҳ ҳамон таркиби фораму розомез зарфи танамро пур мекард. Ва ногаҳ раги кунҷкобиам ба ҷунбиш меомаду андешаи аз сарнавишту саргузашти ў донистан дар сарам ҷо мегашт. Аммо ба чӣ раҳ? Ман ки ўро намешиносам. Дар он чанд дидори ногоҳ забонам аз пеши худ «салом» мегуфт, нигоҳи ў рам мехўрд, садоҳои номафҳум медод ва зуд дур мешуд. Саги гарг низ маро гузошта буд. Аз ҳамон рўзи тани гилолуд пеши роҳам нишастанаш, ки пиндор аз меҳрубонии хошарўб мегуфту ба сарзаниши ман  омада буд, аз наздик ўро надида будам. Ман пагоҳони зуд мерафтаму бегаҳони дер хаста бармегаштам ва аз зиндагии рўзонаи инҳо чизе намедонистам. Рўзҳои фориғ аз кор низ гирифтори рўзгор наметонистам ба боғ равам. Ин гуна расидани тирамоҳро пай набурдам. Ниҳолони боғ инак дарахт шуда буданд. Давру барро хазон рўз то рўз бештар мепўшониду ҳавои боғро ҳузанагез мегардонид, аммо пайроҳае ки ман аз он мерафтам, ҳамеша тоза буд, субҳу шом дар он як барг намедидам. Дер фаҳмидам, ки хошарўб соати омаду рафти маро нағз медонист ва пеш аз расиданам роҳро мерўбид. Он рўзҳо аммо, ман инро вазифаи ў мешумурдам ва аз чизе пай намебурдам.

Ва он пагоҳон, ки дастам чун ҳамеша пардаи тирезаро канор зад ва нигоҳам ба сўи боғ рафт, дидам дарахтони нимбараҳнаро меғ печида буду барф меборид. Пайроҳа норўфта буд. Барфи рўи баргҳои хазон дарёфти сардиро то мағзи устухон меовард. Он рўзи наму тираву дилгир навмеду ғамзада будам. Шом низ чашмандоз ҳамон буд, ки субҳ медидам. Боғи бекасу танҳои оғўши шом ва хазони тари зери по лаҳшудаи пайроҳа дилро сиёҳ мекард, навмедиву яъс меовард. Аз хошарўбу саг дарак набуд. Ман фурўрафта дар кору рўзгор бо ҳамсояҳо кам мегуфтаму менишастам. Аз фоҷиа як ҳафта пас донистам.

Он рўзи сарди пурбарф хошарўбро дар канори дури боғ мурда ёфтанд. Вай сагро ба ҳамон камзўли фарсуда пўшонидаву худ канораш уфтода буд. Саги ошуфта пайваста рўи хошарўбро мелесид, ба одамҳо дандон нишон медод ва касеро наздик шудан намегузошт. Пизишкони ёрии фаврӣ ба душвор мурдаро рўи занбар ниҳоданд ва мегуфтанд, ки марги мард пайомади сардиву сактаи дил аст. Хошарўб ҳуҷҷате бо худ надошт ва касе низ намедонист, ки ў дар куҷо мезист. Аз кисаи камзўл як пора коғази фарсуда баромад, ки номаи нотамом ба кадом зани беном буд. Дида мешуд, ки ҳангоми нигоштан дасти нигоранда меларзид ё навиштухондро кайҳо фаромўш карда буду хома фармонаш намебурд. Дар нома омада буд, ки ў гунг асту аз зан шарм медорад ва наметонад номашро бипурсад. «Бори нахуст шуморо ҳамон пагоҳони пас аз ба боғ омадан дидам, ки ба саги бемор хўрок медодед, навишта буд ў. Ва он дам, ки дар пайроҳа рўбарў гаштему чашм ба чашм шудем, ба назарам омад, ки пайкари шуморо чун ҳолаи маҳ танҳоӣ печонида буд. Дарёфтам, ки ҳарду ҳамгилу ҳамдилем, аз як буну аз як хунем. Дилам гуфт шумо ҳамон ягонаед, ки ҳар чи дар дафтари нигоҳам ҳаст, метавонед беҳарфу ҳиҷо бихонед. Ман сагро ба худ ошно кардам, ки шумои азизро гум накунам. Аммо… Ман бо одамҳо гап задан наметонам, вале бо ҷонварон осон мегўяму мешунавам. Ману ин саг соатҳо дарди дил мекунем. Аз ҷонварон ҳамин саг ба мо наздик аст; ман инро аз нигоҳи ў медонам. Оё шудааст, ки боре ба чашми саг нигаҳ карда бошед? Чашмҳои саг монанд ба чашмҳои мост. Нигоҳи саг шодиву нишоту ғаму андўҳу дарду ғамашро равшан мегўяд. Ҳангоме ки гаргашро даво мекунам, меҳру сипоси бепоён дар нигоҳи саг ногаҳ ба донаҳои ашк бадал мегардад дар чашмаш ва ҷигарам лахт-лахт мешавад. Ман ин сагро борҳо бо паёми  дўстдорӣ назди шумо фиристодаам…»

Инро аз забони ину он мешунавам. Нома ин ҷо канда мешуд. Шояд номанигор барои гуфтан ҳарфе дигар наёфта буд ё шояд гўянда давоми номаро аз ёд мебурд. Намедонам. Аммо ман ногаҳ мепурсам: «Нома куҷо шуд?» Ҳамсуҳбатам шигифтзада хомўш мемонад, хун бар рўи ман мезанад, вай мегўяд: «Дар кисаи камзўл буд.» Аммо ҳеч кадом бар марги хошарўб ғам намехўрад ва ногаҳ ба ёдаш мерасад, ки гарги саг ҳама нағз шуда буду пас аз рафтани мошини ёрӣ нўлаи дароз мезад; одамҳо ба фоли бадаш гирифтанду аз боғаш ронданд… Баъдҳо ман ба умеди ёфтани номаи нотамом ошкору ниҳон камзўли куҳнаро зиёд ҷустам, аммо ҳама беҳуда буду мурод ҳосил нашуд. Он ягона номаи ошиқона дар зиндагӣ, ки як мард ба ман навишта буд, ба таври ҷовидона гум шуд…

Аз ин рухдод солҳо гузашт, ман дигар бознишастаам, ҳар сапедадам аз пайроҳаи миёни боғ сўи коргоҳ намеравам, аммо кати хобам ҳамон назди тиреза аст. Боғ низ дигар он боғ нест; ниме аз дарахтҳо хушку ними дигар пиру пуда шудаанд. Ёдҳо низ ин гуна кам-кам маро тарк мекунанд. Давоми умр мардони зиёд майли дўст доштану дўст будан бо манро кардаанд, мўйу рўйу чашму абрўямро ситудаанд, орзуҳое аз ин боб дар дил парваридаанд, аммо ҳар бори чунин пешафтод чеҳраи хошарўб пеши чашмам меистод ва дармеёфтам, ки ин ҳарфҳо ҳама нўкизабониву пучу беарзишанд. Ва ман ун касҳову ун гапҳоро ҳамон дам фаромўш мекардам. Ёди хошарўб аммо ҳамчунон тозаву тар бо ман аст, ҳеч гоҳ раҳоям намекунад. Зеро медонам, ки танҳо ў маро дўст медошт, бидуни хостану дастёфтан дўст медошт. Ишқ ки пайванд ба хостаҳои тан надорад. Ва ҳар сапедадам, ки чашм мекушоям, дастам ҳамчунон сўи парда мераваду онро канор мезанад; бо дареғу дард ва пазмонии гарм ба паҳнаи боғи пиру пайроҳаи куҳна менигарам…

Юнус ЮсуфӢ

СУРОҒА

  • (+992 37) 224-57-37 | (+992 37) 224-57-67
  • Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.
  • 734025, Ҷумҳурии Тоҷикистон, шаҳри Душанбе. хиёбони Исмоили Сомонӣ 8
  • FAX (+992 37) 224-57-37

Copyright © 2017.  All rights Reserved